Dominantie en leiderschap: niet zo rechtlijnig bij paarden!

Ik lees heel dikwijls dat je dominant moet zijn over je paard en de leider in jullie relatie en dat dit een weerspiegeling is van de sociale orde tussen paarden onderling. Dat is mijns inziens een ietwat te simpele voorstelling van de feiten.

 

Paarden hebben een complexer sociaal leven dan velen denken.

 

Sociale verbanden tussen paarden

Verwilderde paarden leven bijna altijd in een sociaal systeem van haremgroepen (soms met meer dan één hengst) en groepen van hengsten zonder eigen harem. Er zijn enkele uitzonderingen in zeer specifieke omstandigheden waarin hengsten een eigen territorium verdedigen, maar in het algemeen hebben de groepen wat men een ‘home range’ noemt, zeg maar een leefgebied. Dat is een groot gebied waarin ze rondtrekken en dat ze delen met andere groepen, zonder dat er over eigendom gevochten wordt.

 

Afhankelijk van de kwaliteit van de voedselbronnen en het beschikbare water, varieert de grootte van dat gebied en de afstand die de groepen tussen elkaar respecteren. Er geldt meestal ook een soort hiërarchie tussen groepen binnen een leefgebied. Dat wordt bv. duidelijk bij het gebruik van een gemeenschappelijke drinkplaats.

 

Een haremgroep bestaat in de meeste gevallen uit een hengst, 1 tot 3 merries en hun onvolwassen nakomelingen. Zowel de jonge merries als de jonge hengsten verlaten hun geboortegroep. De merries vormen een hechte band en kennen een hiërarchie die redelijk stabiel is. Als een hengst wegens ziekte wegvalt, blijven de merries dikwijls samen. De rangorde tussen merries is sterk verbonden met leeftijd: de ouderen zijn hoger in rang dan de jongere merries. Er zijn uiteraard altijd uitzonderingen, maar in grote lijnen is ouderdom gerelateerd aan rangorde.

 

De rangorde tussen veulens binnen een haremgroep weerspiegelt in grote mate de rangorde van de moeders. Met andere woorden de veulens van moeders met een hoge rang hebben gemiddeld genomen een hogere rang (onder de veulens).

 

Dominantie gaat over wie wint bij confrontaties tussen 2 individuen, zoals over eten. Meestal wordt dit getest door 2 dieren te laten concurreren over één voedselbron. Uit vergelijkingen is gebleken dat dit een vertekend beeld kan geven. Confrontaties over voedsel kunnen een andere uitslag geven dan als men andere motivaties test of de omstandigheden verandert.

 

Iedereen zal al wel gezien hebben hoe sommige paarden erg pittig uit de hoek kunnen komen als het om eten gaat, maar veel minder competitief zijn over andere dingen. Daarom dat men steeds meer kijkt naar alle interacties tussen paarden onderling. De rangorde tussen 2 paarden wordt dan bepaald aan de hand van de agressieve interacties tussen die 2 op basis van het aantal overwinningen en nederlagen. Dat geeft een meer genuanceerd beeld. Bij een groep paarden die al langer gevormd werd en stabiel is, is dit ook niet altijd evident. Eens de sociale structuur gevormd, gebruiken ze nog heel weinig openlijke agressie en worden heel subtiele signalen gebruikt. Die zijn voor ons vaak bijna onmerkbaar.

 

De hengst houdt zich vooral bezig met het bewaken van ‘zijn’ merries om te voorkomen dat ze door een andere hengst ingepikt worden of door roofdieren aangevallen. Bij gevaar drijft hij zijn merries voor zich uit en plaatst zich tussen zijn groep en het gevaar. Op andere momenten zijn het meestal de merries die de dagelijkse gang van zaken regelen. Dan komt het meer neer op leiderschap dan dominantie.

 

Leiderschap gaat over het bepalen wat de groep doet. Een leider is diegene die op een bepaald moment er voor zorgt dat de hele groep een bepaalde richting uitgaat, op weg gaat om te gaan drinken of een rustpauze inlast onder een groep bomen. Dit is niet altijd hetzelfde paard. Meestal is het een iets oudere merrie van middelmatige rang. Ervaring lijkt daarbij belangrijk.

 

Het is opvallend dat bij studies naar dominantie in verwilderde groepen en gedomesticeerde groepen bleek dat de hengst in veel gevallen niet de hoogste in rang is. In een aantal gevallen was hij zelfs de laagste van alle volwassenen!

 

Dominantie mens-paard

Er valt daarover heel wat te zeggen. Ik wil hier echter vooral waarschuwen voor de mogelijke risico’s als een mens zich echt dominant over paarden wil maken. We mogen toch niet vergeten dat dominantie bij wilde dieren een systeem is dat in constante evolutie is. Dominante dieren worden ouder, ziek of verjaagd en de hiërarchie moet continu bijgesteld worden. Nieuwe of opgroeiende dieren testen de sociale orde en dagen de dominante individuen uit. Deze laatste moeten bij dergelijke gelegenheden hun fysieke superioriteit bewijzen met daden. Als wij ons dus als dominant over paarden willen bevestigen, kan het gebeuren dat we getest worden om zeker te zijn dat we niet bluffen. Met zulke sterke dieren als paarden kan dat ernstige risico’s inhouden.

 

Voor alle duidelijkheid: ik wil hiermee absoluut niet zeggen dat je je paarden alles moet laten beslissen, in tegendeel. Ik pleit er alleen voor de controle over je paard op te bouwen via een gestructureerd leerproces gebaseerd op het instellen van krachtige gewoontes bij je paarden.

 

Het vermijden van stress en confrontaties en het vertrouwen op aangeleerde responsen lijkt mij veel betere garanties te bieden voor de veiligheid en het welzijn van mens en paard.

 

Door Marc Pierard voor Paardentips.com
Meer over en van Marc? Klik hier