Vrijheidsdressuur

  Creatief met het paard

 

Als je een paard een tikje met de zweep geeft, zullen de meeste meteen overgaan in stap. Er zijn echter paarden die, op een eenvoudig tikje met de zweep, neerzakken in een elegante buiging. De eerste groep paarden kent gewoon de dressuurhulpen en komen in grote getale voor. De tweede groep is kleiner en dat geeft deze dieren iets bijzonders. Deze paarden en pony's kunnen namelijk niet alleen de gewone dressuur, maar ook vrijheidsdressuur.

 

Vrijheidsdressuur is ontstaan uit de eeuwenlange traditie van paardencircussen en de kunstjes die de pony's en paarden daar vertoonden. Een tiental jaren geleden werden die circusoefeningen ook ontdekt door recreatieruiters, die naast gewoon rijden op een andere, gezonde manier met hun paard bezig wilden zijn. Bij een deel van de circussen werden de kunstjes nog op een tamelijk hardhandige manier aangeleerd omdat men niet altijd even veel tijd had en de show vaak voor het welzijn van het dier ging.

 

Tegenwoordig is dat eigenlijk niet meer het geval, niet alleen omdat er veel meer bekend is over het leergedrag van paarden (bijvoorbeeld dat ze het beste leren door beloond te worden, niet door ze te straffen), maar ook omdat steeds meer recreatieruiters zich met het trainen van circuskunstjes bezig houden en daar intelligente en paardvriendelijkere methodes voor zochten. Bij hen stond niet het uiteindelijke kunstje centraal, maar juist de weg daar naartoe. Juist de training bepaalt immers of de oefening gezond is, of het paard uit wordt gedaagd zelf na te denken en - nog belangrijker - of het paard er uiteindelijk zelf ook plezier aan beleeft. Want wat is nou een groter compliment dan dat je paard liever met jou speelt en vrijheidsdressuur oefent, dan met zijn vriendjes op de wei staat?

 

Bij vrijheidsdressuur worden dus eigenlijk circusoefeningen ingezet om je paard geestelijk en lichamelijk uit te dagen. Er bestaat een groot aantal kleine kunstjes die niet echt het lichaam trainen, maar je paard wel leren logisch na te denken over hoe hij beweegt. Dat zijn bijvoorbeeld het apporteren, tellen en rekenen, ja-knikken, nee-schudden, kleuren herkennen, op een podium staan en voorwerpen aanraken op commando. Daarnaast heb je de echte, klassieke circusoefeningen die niet alleen de geest, maar ook het lichaam stimuleren.

Daarvan zijn de bekendste:

 

Deze oefeningen zijn niet alleen intelligent, maar ook gezond. Je paard leert nu namelijk onbelast bepaalde spiergroepen aan te spannen of te strekken die in het zadel eigenlijk wat verwaarloosd worden. Ook het evenwichtsgevoel wordt getraind en je paard moet ineens na gaan denken over wat welk been precies waar doet. Want als dat been precies die beweging maakt die jij nou net zocht, dan volgt natuurlijk de beloning.

 

Omdat bij vrijheidsdressuur je paard alleen begeleidt wordt bij het aanleren van de oefeningen, en niet gedwongen, zul je hem op een andere manier aan zijn verstand moeten peuteren wat hij precies moet doen. Normaal gesproken zet je net zolang spanning op de teugels tot je paard zijn hoofd afbuigt naar de kant die jij op wil. Je kunt je paard echter niet dwingen om te knielen, wil je geen grof geweld gebruiken. Daarom zul je je paard zelf moeten laten inzien wat je van hem verlangt. En dat kan door de opdracht in heel kleine stukjes op te delen en iedere vooruitgang rijkelijk te belonen. Zou je daarentegen iedere verkeerde reactie bestraffen, dan zou je paard al snel niet meer mee willen werken of in elk geval niet meer proberen naar het juiste antwoord te zoeken. Elke poging zou namelijk opnieuw een correctie uit kunnen lokken. En dan heb je jezelf in feite gedwongen om weer met dwangmiddelen te gaan werken. Doordat je echter de goede antwoorden beloont en de vergissingen simpelweg negeert, zal je paard zich op het geven van de juiste reacties gaan richten. Want die leveren uiteindelijk het voer en de aandacht op en paarden zijn over het algemeen net zulke kapitalistische monsters als mensen. Met voedselbeloningen motiveer je ze dus om zelf na te denken over wat jij van ze vraagt.

 

Om ze beter duidelijk te kunnen maken welk antwoord, welke beweging je nu eigenlijk precies wilt zien, geef je de beloning echter niet zomaar. Je geeft exact op het moment dat je paard doet wat je wil een beloningssignaal, waarna je het voer geeft. Het beloningssignaal wordt altijd zo snel mogelijk gevolgd door het voer en betekent in feite niets anders dan 'NU doe je het goed, hiervoor krijg je zo je beloning'. Dit beloningssignaal is nodig, omdat je nooit op het hoogste moment van het steigeren die wortel in zijn mond krijgt. Door op dat moment het beloningssignaal te geven, weet je paard zodra hij weer op de grond staat en hij de wortel krijgt, dat die bedoeld is voor dat hoogste punt van het steigeren. En het kan toch geen kwaad om nog eens wat hoger te gaan, en te kijken of dat weer een beloning oplevert? En dat is wat je wilt zien. Een paard dat niet alleen vrijwillig meewerkt, maar ook nog eens zelf mee gaat denken over de oefeningen en ze uit zichzelf, om zijn welverdiende beloningen binnen te halen, steeds beter gaat doen.

 

Miriam, de schrijfster van dit verhaal zegt: Zelf heb ik twee stronteigenwijze shetlanders, Blacky en Sjors, die beide een groot voorstander zijn van vrijheidsdressuur. Ze verdienen er namelijk niet alleen bakken voer mee, maar hebben ook nog eens alle kans om mij hartelijk uit te lachen omdat ik de oefeningen over het algemeen veel trager door heb dan zij. Maar ja, zij worden dan ook steeds beloond en ik doe het allemaal gratis. Waarom ik het dan überhaupt nog doe, vraag ik me ook wel eens af. Misschien omdat een goed gelukt compliment, ook al komt de regen weer eens met bakken uit de hemel en sta je tot je knieën in de modder, toch altijd dat vleugje tromgeroffel, magie in het donker en glinsterend tuig met rode pluimen met zich meedraagt. Misschien omdat het zo ontzettend fascinerend is om je beesten plotseling echt te zien nadenken over wat ze gaan doen. Maar waarschijnlijk gewoon omdat het eenvoudigweg verslavend is om naar de bak te lopen en daar twee pony's over het hek te zien hangen met in die twee paar ogen de uitdrukking 'Hé baas! Wat gaan we vandaag weer voor dingen doen?'. En, omdat het natuurlijk ook Blacky is die er staat: 'Neem mij, neem mij, niet Sjors!'. '

 

Voedselbeloningen: Hap, slik, auw?

 

Iedereen weet dat belonen met voer het begin van het einde is. Voedselbeloningen maken van het rustigste paard een bijterig en bedelend monster. Het is voor een paard onnatuurlijk om voer van andere paarden te krijgen en het verstoort daardoor de natuurlijke dominantieverhoudingen. Bovendien werkt een paard door dit alles alleen nog maar voor het voer en niet voor zijn baas.

 

Dit zijn stuk voor stuk ontzettend goede redenen om nooit met voedselbeloningen te beginnen. Toch zijn er nog steeds mensen die hier stug mee doorgaan, vooral vrijheidsdressuur trainers. Zoals in het vorige stuk al beschreven is, is het belonen met voer bij vrijheidsdressuur niet minder dan noodzakelijk. Je laat je paard namelijk oefeningen doen die niet alleen lichamelijk en geestelijk zwaar zijn (bijvoorbeeld het liggen), maar ook nog eens ingewikkeld in elkaar zitten en vaak pas via allerlei omwegen in het trainingspad bereikt kunnen worden (bijvoorbeeld het gaan zitten vanuit stand).

 

Met je voedselbeloning laat je je paard niet alleen zien dát hij het goed doet, maar door de timing waarmee je het beloningssignaal geeft, ook wát hij goed doet. Belonen met voer is dus een noodzakelijk kwaad, zou je kunnen zeggen. Toch komen er opvallend minder mensen om het leven tijdens vrijheidsdressuur trainen dan tijdens het rijden, mennen of verzorgen. Daarnaast is een groot deel van de vrijheidsdressuur trainers ook bezig met Natural Horsemanship en weet dus wat natuurlijk is voor een paard en wat niet. Hun paarden zijn bovendien vaak rustiger en beleefder dan hun 'gewone' soortgenoten. Vooral zo rond voertijd. Hoe valt dat in vredesnaam te rijmen met alle vooroordelen die over voedselbeloningen de ronde doen?

 

De zwaarste beschuldiging, dat met voedsel belonen onnatuurlijk is voor paarden, komt van de kant van mensen die zich ook bezig houden met hondentraining. Bij wolven wordt de rangorde onder andere bevestigd door de eetvolgorde: Als een roedel een eland om zeep geholpen heeft, mogen de ranghoogsten als eerste eten en krijgen de ranglaagsten de allerlaatste restjes. De baas bepaalt dus wat en wanneer zijn onderdaan eet en dat maakt voedselbelonen bij honden logisch en natuurlijk. Wilde paarden wandelen gezamelijk een grasland op, maaien dat kaal en gaan vervolgens naar een nieuw stuk. Paarden jagen niet op grassprieten en het is ook niet zo dat de rest van de kudde op gepaste afstand moet wachten voor de alfamerrie en leidhengst zich volgegeten hebben voor zij ook mogen beginnen. De redenatie is dat paarden voedselbeloningen dus niet zullen snappen, dat niet verbinden met het bevestigen van dominantieverhoudingen en dus opdringerig en bijterig worden.

 

Dat klinkt heel logisch. Als je tenminste een hondentrainer bent die af en toe eens langs een paardenwei loopt. Een paardenkenner ziet in diezelfde wei juist honderden signalen over dominantie die door middel van het graasgedrag overgeseind worden. Een dominant paard zorgt er voor dat paarden die hem te min zijn niet al te dicht in zijn buurt komen grazen. Als een ondergeschikte zich even verderop vermaakt bij een appelboom en de ranghogere heeft ook trek in wat fruit, dan jaagt hij de ranglagere moeiteloos weg. En zelfs al heeft hij helemaal geen trek in appels, dan nog kan hij besluiten zijn macht uit te buiten door die appels voor de rest ontoegankelijk te maken. Je ziet dat duidelijk bij bullebakken die geen dorst hebben en toch elk ander paard bij die ene drinkbak wegjagen, gewoon omdat ze dat kunnen.

 

 Als er íets is waarmee paarden hun dominantie laten zien, dan is het wel het eten. En dat is logisch, want een paard besteedt meer dan de helft van zijn dag aan grazen en het kan niet zo zijn dat de kudde meteen leiderloos is zodra de leidhengst zijn hoofd laat zakken. De signalen zijn heel subtiel, maar voor een paard overduidelijk aanwezig. Ook bij paarden is het zo dat een ranghogere bepaalt wat en of een ondergeschikte eet. En dat zorgt er voor dat paarden goed om kunnen gaan met voedselbeloningen. In het wild betekent de toegang tot die appelboom immers dat hij de goedkeuring van de ranghogere heeft gewonnen, zonder dat die daarmee ook zijn hoger positie opgeeft. En dat is precies wat jij als vrijheidsdressuur trainer ook doet.

 

Als je consequent bent, een beloningssignaal gebruikt en alleen beloont voor goed gedrag (dus net als die appelboombewaker), dan hoeft voedselbelonen geen problemen op te leveren. Ook een beloningssignaal is iets dat de appelboombewaker toepast. Zolang de boom verboden toegang is, wordt die 'bewaakt' door de ranghogere die daar rustig zijn gang gaat. Zodra die zijn rug omdraait en wegloopt, mag de ondergeschikte komen eten, als die zich tenminste gedraagt zoals zijn rang dat van hem eist. Dat omdraaien of weglopen van het bewakende paard (iets wat je trouwens letterlijk in de lichaamshouding tijdens een join up ziet gebeuren) is een duidelijk 'beloningssignaal'. Het geeft aan wanneer de boom toegankelijk is. En dat doet jouw beloningssignaal ook. Het geeft aan wanneer jouw voerzak opengaat en je hand een beloning bevat.

 

Met voedsel belonen is voor een paard dus niet alleen natuurlijk, maar ook een natuurlijke manier om dominantieverhoudingen te ventileren. Je zou dus kunnen zeggen dat het echt flink mis is als je paard jou een wortel aanbiedt, of als hij je hardhandig van een sappig plukje gras verwijdert. Bij het doorsnee Nederlandse paard wordt die natuurlijke koppeling tussen voedselbeloning en rangorde echter door zijn baas onbewust weggetraind doordat de combinatie mens-voer nauwelijks aanwezig is. De baas brengt het paard naar de wei en laat hem vervolgens alleen. Als er gewerkt wordt, wordt er niet gegeten. Als het tijd is voor het avondvoer wordt de biks door de tralies in de bak gekieperd en landen er twee plakken hooi naast, maar dat is het qua menselijk contact dan ook wel. Geen wonder dat veel paarden voernijd vertonen en in monsters veranderen zodra ze in de buurt van voer komen. Ze hebben zich nooit aan de gedragsregels hoeven te houden die met eten gepaard gaan. Dat is ook de reden waarom veel Natural Horsemanship trainers tegen met voedsel belonen zijn: Paarden die tijdens de training of de join up geheel onderdanig lijken, kunnen alsnog absoluut dominant worden zodra ze een wortel zien. En niet omdat voedsel an sich dat uitlokt, maar omdat die trainers plotseling helemaal niet zo dominant blijken te zijn als ze zouden willen. Hun redenatie is dat voedselbeloningen het onderdanigste paard in een wild monster verandert. Dat is niet zo. Het voer laat zien dat hun dominantie niet zo sterk is als ze denken.Voer als ultieme verklikker van gaten in de dominantieverhouding.

 

Door met voedselbeloningen te werken haal je voor het paard natuurlijke algemene omgangvormen terug en versterk je zonder enige dwang of dreiging met elke beloning steeds weer jouw positie als ranghogere voerverstrekker

 

En hoe zit het dan met het probleem dat je paard niet meer voor jou werkt, maar voor het voer?

 

Dat probleem bestaat niet. Een paard werkt altijd voor iets, maar dat iets is nooit zijn baas zelf. Het is de tevredenheid van de baas, die geuit wordt door eventjes een lange teugel. Of de irritatie van de baas, die geuit wordt door nog een keer die volte over te moeten doen. Blacky en Sjors werken voor mijn goedkeuring die ik door middel van voer laat zien. Maar ze werken niet alleen voor het voer, maar vooral voor het plezier dat het werken met voer oplevert.

 

Sjors is een enorme vreetzak. Toen ik met hem eens de Spaanse pas trainde en hij voor het eerst een hele serie passen met hoog opgegooide voorbenen liet zien, was ik zo in de wolken dat ik mijn hele voerbuideltje voor hem op de grond leegde, hem drie stevige knuffels gaf en besloot hem vrij te geven. Dat had hij echt verdiend.

 

Toen ik bijna bij het poortje van de bak aangekomen was, voelde ik echter iets in mijn rug. Ik draaide me om, en daar stond Sjors me een beetje schaapachtig aan te kijken. Ik keek naar de andere kant van de bak, en daar lag nog steeds het stapeltje appelschijfjes. Ik liep met het zwarte monster aan mijn zij terug naar de appels en keek of ze misschien bedorven waren. Ze waren in perfecte staat, maar Sjors wilde ze gewoon niet eten.

 

Voor de grap vroeg ik nog een keer de Spaanse pas. Sjors maakte er weer een schitterend schouwspel van en dus gaf ik hem zijn beloning. Een appelschijfje van diezelfde stapel. Sjors schrokte het naar binnen en heeft nog tien minuten enthousiast voor de appels gewerkt voor de stapel op was. Wie werkt nu voor wat?

 

Door met voer te werken, zorg je ervoor dat je paard met voer leert te werken. Zodat hij het niet ziet als recht, maar als gunst. Een van de meest indrukwekkende vrijheidsdressuur oefeningen vind ik nog altijd het niet-eten op commando. Blacky is daar een absolute meester in. De oefening is heel simpel. Ik hou een appel in mijn hand, Blacky duwt zijn neus ertegenaan en wacht tot ik met het beloningssignaal zeg dat hij er een hap uit mag nemen. Eigenlijk is het niet eens een kunstje. Het is gewoon de werking van het natuurlijke beloningssignaal: 'Die appelboom loopt niet weg, wacht jij maar rustig op je beurt.' Is dit paardje pesten? Ik weet het niet. Wel weet ik dat het Blacky's favoriete oefening is. Zijn huidige record staat op 35 seconden.

 

Miriam Schreef het boek Vrijheidsdressuur  

 

Je kan dit boek via onze shop in huis halen